اندیشه

تأملی در رسم‌الخط قرآن کریم (قسمت سوم)
چگونگی جمع‌ و تألیف قرآن
محمدعلی کوشا
جمع، ترتیب، نظم و عدد آیات در هر سوره، در زمان حیاتِ پیامبر اکرم(ص) و با دستور آن بزرگوار انجام یافته است. بنابراین چنین کاری توقیفی یعنی به دستور شخص پیامبر(ص) تنظیم می‌شده است و باید تعبداً آن را پذیرفت و به همان ترتیب در هر سوره تلاوت نمود.
تفکیک هر سوره با سوره دیگر با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» مشخص می‎شده یعنی هر سوره با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» آغاز می‌شده است، جز سوره توبه که بدون «بَسْمَلَه» نازل شده است. بنابراین چینش آیات هر سوره طبق دستور رسول خدا(ص) بوده است.
اما در بارۀ نظم و ترتیب سوره‎ها میان اهل نظر اختلاف وجود دارد. کسانی مثل سید مرتضی علم‌الهدی و آیت‌الله خویی برآنند که نظم و ترتیب سوره‎ها نیز همچون آیات، در زمان رسول خدا(ص) و به دستور آن حضرت بوده است؛ زیرا جماعتی در آن زمان، حافظ قرآن بوده‎اند و بعید می‎نماید که مسئله‎ای با این اهمیّت مغفول پیامبر(ص) بوده باشد.
اما این نظر مورد قبول عده‎ای نیست؛ زیرا حافظ قرآن بودن دلیلی بر ترتیب سوره‎ها نخواهد بود و کسی که حافظ بوده، بدون ترتیب سوره‎ها هم، مسئله حفظ برایش قابل تحقق بوده است. بنابراین لازمه حفظ همه قرآن، لزوما ترتیب آنها نیست. بلکه آنچه مهم است مستقل بودن و تکمیل بودن هر سوره نسبت به سوره دیگر است تا آیه‎های هر سوره با سورۀ دیگر اشتباه نشود ولی اثبات ترتیب سوره‎ها از حمد تا ناس به شکل کنونی در زمان پیامبر(ص) کار آسانی نیست؛ زیرا دلیل متقن و روشنی بر این امر دلالت ندارد و روایاتی که بر ترتیب دادن سوره‌ها به امر پیامبر(ص) در عصر نزول دلالت دارد تنها در مورد همان مورد روایت قابل استناد است نه تمامی سوره‌های قرآن! البته این معنا مانع از این نیست که شماری از سوره‎ها در زمان رسول خدا(ص) طبق ترتیب کنونی پشت سر هم قرار گرفته باشند ولی سخن بر سر ترتیب همۀ آنهاست نه تعدادی مشخص.
از این روی بیشتر محققان علوم قرآنی برآنند که جمع و ترتیب سوره‎ها پس از وفات پیامبر(ص) انجام گرفته است. روشن‎ترین دلیل در این باره، جمع‎آوری قرآن به دست امیرالمؤمنین(ع) پس از وفات پیامبر اکرم(ص) است که سوره‎ها را بر اساس زمان نزول مرتب و منظم ساخت و نیز نظم و ترتیبی که دیگران در زمان خلفای راشدین از سوره‎ها داشتند خود دلیل دیگری بر این امر است که ترتیب سوره‎ها در زمان پیامبر(ص) به طور کامل انجام نگرفته است.
ویژگی‌های مصحف امام علی(ع)
در فهرست «ابن‌ ندیم» چنین آمده است: «ابن منادی» گوید: حسن بن عباس برای من نقل کرد که وی از عبدالرحمن بن ابوحماد و او از حَکَم بن زهیر سدوسی و او از عبد خیر از علی(ع) شنیده است که در وقت رحلت پیامبر(ص) در مردم حالت یأس و بدبینی مشاهده می‌نماید از این رو سوگند یاد می‌کند که جامه از تن برنگیرد مگر پس از جمع‌آوری قرآن، و به همین منظور سه روز در خانه نشست و به جمع‌آوری قرآن پرداخت و او اول کسی است که از حافظه خود قرآن را جمع‌آوری کرد و آن قرآن در خاندان جعفر نگهداری می‌شد و من نزد ابو یعلی حمزه حسنی قرآنی به خط علی بن ابی طالب دیدم که چند ورقی افتاده داشت و این مصحف را فرزندان حسن از یکدیگر به ارث می‌بردند.
۱. این مصحف، ترتیب سوره‎هایش بر اساس زمان نزول از آغاز تا انجام آنها بوده است که طبعاً در آن، آیات مکی مقدم بر آیات مدنی و آیات ناسخ، مؤخر از آیات منسوخ بوده است.
۲. در این مصحف، رسم‌الخط و قرائت واحدی بوده است، یعنی درست بر اساس قرائت شخص پیامبر(ص) از آیات، تحریر شده بود نه قرائت‎های گوناگون که بعداً بُروز و ظهور نمودند؛ زیرا تنها کسی که نزدیک‎ترین فرد به رسول خدا(ص) بود و در تمام صحنه‎های مهم زندگی با آن حضرت همراه و همگام بود امیرالمؤمنین علی(ع) بوده است که عالم‎ترین فرد به قرآن کریم و سنت بود.
۳. در حاشیه این مصحف، شأن نزول هر آیه و یا سوره، همراه با توضیحات لازم از آن آیه به قلم علی(ع)‌ نگارش یافته که به وسیله آنها رفع اجمال و احیاناً ابهام می‎شده است تا خواننده به درستی مقصد و مقصود آیه را دریابد. اما دستگاه خلافت وقت، به هر دلیل چنین کاری را از آن حضرت نپذیرفت و هرگز رسمیّت هم نیافت!
مصحف زید بن ثابت
ابوبکر از زید بن ثابت خواست تا قرآن را جمع‎آوری کند. زید می‎گوید: سنگینی این کار که بر من تحمیل شده بود از تحمل کوهِ گران سخت‎تر بود، ولی به ناچار آن را پذیرفتم و قرآن را که بر صفحاتی از چوب خرما و سنگ صاف نوشته شده بود، جمع‎آوری کردم. زید آیه‎ها و سوره‎های قرآن را جمع‎آوری کرد، هر سوره که کامل می‎‏شد در صندوقچه مانندی از چرم به نام «رَبْعَه» قرار می‎داد تا آنکه سوره‎ها یکی پس از دیگری کامل شد، ولی هیچ‎گونه نظم و ترتیبی میان سوره‎ها به وجود نیاورد. این مجموعه پس از ابوبکر به عمر انتقال یافت و پس از او نیز به دخترش حفصه رسید تا اینکه در زمان عثمان به عنوان یکی از منابع، برای مقابله با نسخه‎های دیگر مورد استفاده قرار گرفت. ولی با مرگ حفصه، مروان که از جانب معاویه والی مدینه بود، آن را از ورثۀ حفصه گرفت و نابودش کرد.
یعقوبی ‎گوید: زید بن ثابت کار جمع‎آوری قرآن را با کمک ۲۵ نفر انجام داد و خود بر کار آنان نظارت می‎کرد و هر آنچه از نُسَخ جمع‎آوری می‎کردند می‎بایست به تأیید دو شاهد برسد. ولی شهادت خزیمة بن ثابت انصاری درباره دو آیه سوره توبه به تنهایی پذیرفته شد، زیرا پیامبر اکرم شهادت او را به جای شهادت دو نفر قرار داده بود.
دیگر مصاحف
علاوه بر زید بن ثابت دیگر صحابه نیز به جمع قرآن پرداختند، از جمله: عبدالله بن مسعود، اُبیّ بن کعب، مقداد بن اسود، سالم مولی ابی حذیفه، معاذ بن جبل و ابوموسی اشعری.
گویند: نخستین کسی که سوره‎های قرآن را مرتب نمود، سالم مولی ابی‌حذیفه بود که به پیشنهاد گروهی نام «مصحف» را به اعتبار اینکه هر سوره یا چند سوره در صحیفه‎ای قرار گرفته بود، بر آن نهادند.
علامه طباطبایی گوید: آنچه هرگز قابل تردید نیست و نمی‎شود انکار کرد این است که اکثر سُوَر قرآنی پیش از رحلت پیامبر(ص) در میان مسلمانان رایج و معروف بوده‎اند، در ده‎ها و صدها حدیث از طرق اهل سنت و شیعه در وصف تبلیغ پیغمبر اکرم(ص) با یارانش و همچنین در وصف نمازهایی که خوانده و سیرتی که در تلاوت قرآن داشته، نام این سوره‎ها آمده است و همچنین نام‎هایی که برای گروه گروه این سوره‎ها در صدر اسلام رایج بوده مانند «سور طِوال»، «مئین»، «مثانی» و «مفصّلات» در احادیثی که از زمان حیات پیغمبر اکرم(ص) حکایت می‎کند بسیار به چشم می‎خورد.
تقسیمات اصطلاحی سوره‌ها
۱. السّبع الطِوال (الطُوَل): بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، اعراف، انفال و توبه (سوره‌هایی که طولانی هستند که در اینجا انفال و توبه یک سوره به حساب آمده است).
۲. المئون: مؤمنون، انبیاء، حجر، کهف، اِسراء، یوسف، نحل، طه، شعراء، صافات، هود، یونس (سوره‎هایی که بیش از صد آیه‎اند).
۳. المفصّلات: مفصّل طوال: از حجرات یا ق تا نبأ و بروج؛ مفصّل اوساط: از نبأ یا بروج تا ضحی یا بیّنه؛ مفصّل قصار: از ضحی یا بیّنه تا ناس.
۴. المثانی: سوره‎هایی که کمتر از صد آیه هستند. مثل عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبأ و فاطر.
از این روی آنها را مثانی نامیده‎اند که از لحاظ ترتیب شمارۀ آیات پس از مئون قرار می‎گیرند.
۵. الحوامیم: به سوره‎هایی اطلاق می‎شده که با حروف مقطّعه «حم» آغاز می‎شوند. مانند: غافر، فصّلت، شوری، زخرف، دخان، جاثیه، احقاف.
۶. الممتحنات: شامل سوره‎های: فتح، حشر، سجده، طلاق، قلم، حجرات، مُلک، تغابن، منافقون، جمعه، صف، جنّ، نوح، مجادله، ممتحنه، تحریم.(سوره‌ها با هم مناسبت محتوایی دارند و یکی از آن‌ها سوره ممتحنه است).
۷. المسبّحات: اسراء، حدید، حشر، صف، جمعه، تغابن، اعلی.(سوره‌های که ابتدای آنها با ماده تسبیح شروع شده است).
۸. سورالعتاق: اسراء، کهف، مریم، طه، انبیاء.(عتاق: جمع عتیق، یعنی قدیم که مراد از آن سوره‌های نسبتاً بزرگ دورانِ اوّل نزول است).
۹. العزائم: سجده، فصّلت، نجم، علق.(سوره‌های سجده دار).
۱۰. الزّهراوان: بقره، آل عمران.(دو سوره‌ای که از جهت محتوا درخشندگی خاصی دارند).
۱۱. طواسین: شعراء، نمل، قصص.(سوره‌هایی که با حروف مقطعه «طاسین» و «طاسین‌میم» شروع شده است).
۱۲. قَرینَتَین: انفال، توبه.(دو سوره‌ای که در کنار هم و قرین یکدیگرند).
ادامه دارد
خوانده شده 94 بار
Share this article
برای نوشتن دیدگاه وارد سایت شوید.
بازگشت به بالا